تمرینات دهانی-حرکتی کودکان؛ از جویدن تا تلفظ

مهارت دهانی-حرکتی یعنی چه؟

مهارت دهانی-حرکتی به قدرت، هماهنگی و کنترل عضلات لب، زبان، فک و گونه‌ها گفته می‌شود. همان عضلاتی که کودک با آن‌ها غذا می‌جود، می‌بلعد، آب می‌نوشد — و بعدها با آن‌ها صدا تولید می‌کند.

این پیوند مهم است: عضلاتی که برای جویدن به کار می‌روند، تا حد زیادی همان‌هایی هستند که برای تلفظ لازم‌اند. به همین دلیل کودکی که در غذا خوردن مشکل دارد، اغلب در تلفظ هم دشواری نشان می‌دهد و برعکس.

نشانه‌های ضعف عضلات دهانی-حرکتی

• دهان اغلب باز است و آبریزش دهان بعد از دو سالگی ادامه دارد
• غذا را در گونه نگه می‌دارد یا وعده‌ی غذایی بیش از حد طولانی می‌شود
• فقط غذاهای نرم می‌خورد و از بافت‌های سفت‌تر فرار می‌کند
• نمی‌تواند با نی بنوشد یا فوت کند
• غذا از گوشه‌ی دهان بیرون می‌ریزد
• گفتارش نامفهوم است و صداهایی که به لب و زبان نیاز دارند را حذف می‌کند

مقاله‌ی کودکم حرف می‌زند اما نامفهوم است ارتباط این حوزه با گفتار را کامل‌تر توضیح می‌دهد.

تمرین‌های تقویت لب و گونه

تمرین‌های زبان

زبان بیشترین نقش را در تلفظ دارد و اغلب کم‌تمرین‌ترین عضله است:

• لیسیدن. کمی عسل یا خامه روی لب بالا و پایین و گوشه‌های دهان بگذارید و کودک با زبان بردارد. هدف‌دار و لذت‌بخش است.
• حرکت زبان به چپ و راست مقابل آینه، مثل «پاک کردن گوشه‌های دهان».
• چسباندن زبان به سقف دهان و ایجاد صدای تق‌تق — مثل صدای سم اسب.
• جابه‌جا کردن غذا در دهان. یک تکه غذای نرم بگذارید و بخواهید از یک طرف دهان به طرف دیگر ببرد.
• برداشتن غذا از قاشق با لب به‌جای بستن دندان روی قاشق.

تمرین‌های فک و جویدن

• خوراکی‌های سفت و ترد. هویج خام، خیار، سیب، نان خشک — بسته به سن و توان کودک.
• غذاهای چسبناک. کره‌ی بادام‌زمینی یا خرما که برای جدا کردن از سقف دهان، کار زبان و فک را زیاد می‌کند.
• جویدن سمت‌های مختلف. عمداً غذا را روی دندان‌های آسیای یک سمت بگذارید تا آن سمت کار کند.
• افزایش تدریجی بافت. اگر کودک فقط غذای نرم می‌خورد، بافت را قدم‌به‌قدم سخت‌تر کنید — نه یک‌باره.

چطور تمرین کنیم؟

• کوتاه و مکرر. پنج دقیقه، دو یا سه بار در روز، بهتر از یک جلسه‌ی طولانی است. عضلات دهان زود خسته می‌شوند.
• پیش از وعده‌ی غذایی. تمرین روی دهان گرسنه انگیزه‌ی بیشتری دارد و عضلات را برای غذا آماده می‌کند.
• هرگز اجبار نکنید. دهان ناحیه‌ی بسیار حساسی است و تجربه‌ی منفی، مقاومت طولانی‌مدت می‌سازد.
• مقابل آینه. بازخورد بصری به کودک کمک می‌کند حرکت را دقیق‌تر تقلید کند.
• خودتان اول انجام دهید. تقلید، سریع‌ترین مسیر یادگیری در این حوزه است.

آنچه نباید انجام دهید

چند نکته که در فضای اینترنت زیاد توصیه می‌شود اما محتاطانه با آن‌ها برخورد کنید:

• ماساژ داخل دهان بدون آموزش. این کار تکنیک دارد و انجام نادرستش می‌تواند رفلکس گاگ را تحریک و کودک را نسبت به دهان حساس‌تر کند.
• تمرین با ابزارهای تخصصی بدون تجویز. ابزارهای دهانی-حرکتی باید متناسب با ارزیابی انتخاب شوند.
• انتظار اثر مستقیم بر تلفظ. تمرین‌های دهانی-حرکتی عضله را قوی می‌کنند، اما تلفظ یک صدای خاص، تمرین اختصاصی خودش را می‌خواهد و کار گفتاردرمانگر است.

ارزیابی تخصصی مشخص می‌کند مشکل در قدرت عضلانی است، در پردازش حسی، یا در بلع — و هر کدام مسیر متفاوتی دارند. بیشتر در گفتاردرمانی کودکان در اصفهان.